Gelria/ Duit uit 1760

pinkeltje

Diameter: 20 mm
Gewicht (massa): onbekend
Materiaal: koper

VOORZIJDE: Een zgn. rococostijl versiering met daarin de tekst .D. GEL RIÆ in drie regels. Daaronder het jaartal en het muntmeesterteken afgeknotte boom. De tekst is voluit: ducatus Gelriæ, en betekent: hertogdom Gelderland.

KEERZIJDE: Gekroond wapen van Gelderland. Tekst: IN DEO. EST. SPES NOSTRA (of variant). Dit betekent: onze hoop is in de Heer.

STEMPELSNIJDER: Gerrit van Moelingen , 1760 - 1766 ,

WAARDIJNS: Paulus Wilbrenninck , 1758 - 1762

ESSAYEUR: Arend Emantz ,1730 - 1771

MUNTMEESTER: Carel Christiaan Novisadi , 1782 - 1806 , boom

Carel Christiaan Novisadi:

Muntmeester Carl Christiaan Novisadi was geboren op 14 oktober 1716 en was de zoon van Christoffel Novisadi, hofgoudsmit te Stettin van het koninklijke Zweedse hof. Carl Christiaan en zijn broer Johan Ernst Novisadi vestigden zich als juweliers te Amsterdam. Johan Ernst werd in 1738 muntmeester te Utrecht en Carl Christiaan werd op 30 november 1757 muntmeester van Gelderland op aanbeveling van Marcellis Emants. Deze was essayeur generaal van de verenigde Nederlanden te den Haag. De zaak begint in november 1763 als Gerrit van Moelingen, de stempelsnijder, een ¬ lot koopt in de Generaliteitsloterij. De collecteur te Harderwijk van deze loterij was ene Abraham Gabriëls die wisselaar was geweest te Amsterdam. Doordat hij dit beroep had uitgeoefend was hij waarschijnlijk nog in het bezit van nauwkeurige weeginstrumenten en was hij goed op de hoogte van de geldcirculatie. Hij constateerde dat de guldens waarmee Gerrit van Moelingen hem betaalde te licht waren. Hij vroeg hem of hij wilde proberen om meer informatie te verkrijgen over de te lichte guldens. Van Moelingen informeert hier en daar en vernam van ene Lambert Claassen (dagloner op de munt) dat al sinds 1758 geregeld te lichte partijen rijksdaalders en sinds 1760 ook guldens voor de waardijn verborgen werden gehouden. Na dit vernomen te hebben vergaarde Abraham Gabriëls door inwisseling nog enkele te lichte guldens en ging hiermee op 27 december 1763 naar den Haag. Hier kwam hij terecht bij de essayeur generaal Marcellis Emants. Deze was zeer ontdaan door het verhaal van Gabriëls mede omdat hij Novisadi had aanbevolen als muntmeester. Hij houd de informatie voorlopig nog voor zich en brengt alleen zijn vriend Mr. Willem Reinier Brantsen (raad in het hof van Gelderland) op de hoogte. Deze is ook zeer ontdaan over de zaak omdat muntmeester Novisadi een persoonlijke vriend van hem is. Zij besluiten om de zaak nog even onder hen te houden en proberen enkele zakken met muntgeld in handen te krijgen wat hen op 25 januari 1764 gelukt. Zij krijgen via een transport 2 zakken guldens en een zak 3 guldens in handen. 1 zak is te licht, 1 zak is te zwaar en 1 zak is goed van gewicht. De afzonderlijke munten in de zakken zijn in diverse gradaties te zwaar en te licht. De zakken met geld waren bedoeld om naar een bevriende wisselaar van Novisadi verstuurd te worden. Deze kennis zou dan vervolgens de zware munten uit de partij halen door ze te wegen (biqueteren). De zware munten zouden hierna terug gaan naar het munthuis om opnieuw tot muntgeld vermunt te worden. Het overschot aan muntmetaal was winst voor de muntmeester en zijn medeplichtigen.

Intussen kreeg ook de Gelderse waardijn Mr. Herbert Cornelis van de Graaf argwaan. Hij verneemt iets over de te lichte guldens en verhoort op 19 januari 1764 de smidmeester en enkele muntgezellen. Deze ontkennen alles en zeggen van niets te weten. De volgende dag echter vindt hij tijdens een onverwacht bezoek een zak guldens die 23 mark te licht is. Als hij hiernaar een onderzoek instelt vindt hij een partij te lichte guldens die waarschijnlijk bedoeld waren om de zak op gewicht te brengen. Hij laat deze te lichte guldens in zijn bijzijn omsmelten en brengt de essayeur generaal Emants en de generaalmeesters der munt van het geval op de hoogte. Emants wist er natuurlijk al van en ziet dat de zaak nu uit de hand zal gaan lopen en licht ook zijn vriend Brantsen bij het Gelderse hof in. Deze ziet de Gelderse munt al gelijk gedoemd tot sluiten nu de zaak op deze wijze aan het licht is gekomen.

Op 26 januari 1764 ondervraagt de waardijn enkele dagloners van de munt. Deze verklaren hem zonder slag of stoot de zwendel met de te lichte en te zware guldens en rijksdaalders. Echter na ontdekking van de te lichte munten door de waardijn bleef de aanmaak hiervan achterwege. In de periode 8 maart tot 23 maart 1764 begint de waardijn met het ondervragen van het overige muntpersoneel. Hierdoor zijn veel namen bekend gebleven van het lagere personeel van het munthuis. Hij ondervraagt o.a: Hendrik Molenberg (gewezen gezel van de Gelderse munt), Lambert Claassen, Lubbert Stael, Lambert Janssen de Bruyn, Andries Hondius en Lambert Geysberstse (dit waren allen dagloners werkzaam op de munt) en Harmen Tapper (muntjongen). De dagloners verklaren wederom dat de muntmeester vanaf het begin van iedere partij altijd ‚‚n partij te licht liet maken. Deze lichte partij werd "de aasjes", "marmotten" en later "de klijne partije" genoemd. De dagloners waren niet beëdigde gezellen en waren waarschijnlijk minder afhankelijk van hun werk op de munt dan de wel beëdigde gezellen. Zij verhalen dan ook steeds als eerste over de illegale praktijken van de muntmeester. De beëdigde gezellen worden ook ondervraagd en verklaren nu ook dat zij hebben meegeholpen bij het maken van de "aasjes". Zij hebben spijt van hun eerdere verklaring (19 januari) waarbij zij zeiden van niets te weten. De namen van de beëdigde gezellen waren: Gerrit Geysbertse, Dirk Brouwer, Isaac Ossenberg, Toon van Hasselt, Hendrik Timmer, Gerrit van Armel, Hendrik van Essen, Herbert Molenberg, Coenraad Ooyen (gezellen) en Dirk Buytenhuis (oudste gezel). De smidmeester Hendrik Moyen is de enigste die in de verdediging gaat en verklaard dat er wel "schaarse" munten werden gemaakt maar geen "ligte". De schaarse munten werden gebruikt om een zak op het juiste gewicht te kunnen brengen.

Op 22 maart 1764 proberen Emants en de momber van Hasselt de muntmeester te ondervragen. Deze zegt de verklaringen van het muntpersoneel valselijk en ongegrond te vinden en weigert een mondelinge verklaring af te leggen. Hij wil echter wel kopieën hebben van de verhoren zodat hij zich kan voorbereiden op zijn verdediging. Zijn ondervragers kunnen hem dit echter niet zomaar geven en gaan te rade bij het hof en de rekenkamer van Gelderland. Deze nemen het muntmeester Novisadi zeer kwalijk dat hij niet wil meewerken maar sturen hem uiteindelijk een lijst met 20 vragen samengesteld uit de gegevens van de verhoren. Ondertussen is de Utrechtse muntmeester Johan Ernst Novisadi, broer van Carl Christiaan, naar Harderwijk gekomen.

De beide broers houden druk overleg met elkaar en met de smidmeester Hendrik Moyen. Muntmeester Novisadi levert eind april 1764 de lijst met de 20 vragen in die hij waarschijnlijk heeft beantwoord met de hulp van zijn broer en van smidmeester Moyen. Hij weerlegt hierin alle beschuldigingen met een vaak dubieuze uitleg over de gang van zaken in het munthuis. Na het verzenden van de lijst blijft het een tijdje stil rond de zaak. Essayeur- generaal Emants wordt echter ongeduldig en schrijft een wrevelige brief naar zijn vriend Brantsen bij het hof van Gelderland. Deze vat de brief verkeert op en de zaak escaleert waardoor wrevel ontstaat tussen de Staten-Generaal en het hof van Gelderland.

Muntmeester Novisadi verzoekt intussen om een muntbus opening. Deze vindt plaats op 21/22 augustus 1764. Deze muntbus bevat echter goede munten waar niets op aan te merken valt. De muntgeneraals welke bij de opening aanwezig waren stellen zich vervolgens ook niet erg krachtdadig op waardoor de zaak begint af te zwakken. Het hof en de rekenkamer van Gelderland grijpen dit aan om de muntmeester de hand boven het hoofd te houden met als achterliggende gedachte het behoud van de Gelderse munt. Uiteindelijk komt de zaak niet tot een veroordeling omdat de Staten-Generaal en het hof van Gelderland elkaar in de haren vliegen over de bevoegdheden. In de muntverordeningen blijken verder dusdanig verouderde bepalingen te staan welke door muntmeester Novisadi worden aangegrepen ter verdediging. De muntmeester ontliep in dit geval de ketelstraf en bleef nog muntmeester tot zijn ontslag door de prins van Oranje op 2 december 1776. In 1760 en 1761 zijn er door muntmeester Novisadi in de Gelderse munt te Harderwijk Gouden hele en halve rijders geslagen voor Overijssel. Ook de stempels voor de munten zijn op de Gelderse munt gesneden door de stempelsnijder Bartholomeus van Swinderen. De laatste muntmeester was Maarten Hendrik Lohse die op 18 december 1782 door de prins stadhouder werd aangenomen. Hij maakte de Franse omwenteling mee en zijn laatste munten waren duiten voor de VOC met het jaartal 1806

bron: http://www.duiten.nl/

Gelria/ Duit uit 1760

Wie is er online